(02.10.2009) Marek Edelman vừa từ trần hôm nay, mùng 2 tháng 10 tại Warszawa. Người Ba Lan coi trí thức gốc Do Thái này là mẫu mực bởi suốt đời đấu tranh bền bỉ để xây dựng tự do và bảo vệ nhân quyền. Xin được nhớ tên ông.

Người trí thức đáng kính, Marek Edelman từng là thủ lĩnh cuộc Nổi dậy của người Do Thái trong trại tập trung getto ở Warszawa năm 1943, tham gia Khởi nghĩa Warszawa năm 1944, thời PRL, 1945-1989, (Polska Rzeczpospolita Ludowa – Cộng Hòa Nhân Dân Ba Lan), ông hoạt động đối lập chống lại độc tài cộng sản.

Władysław Bartoszewski, một vị giáo sư cùng thời với Marek Edelman nói với báo giới khi biết tin ông mất: Marek Edelman đã sống chọn vẹn và ra đi trong mãn nguyện dù sinh thời, ông luôn mang ý thức sâu đậm về bi kịch từng trải… Những người như ông không nhiều, kể cả trong cùng thế hệ và cùng hoàn cảnh với ông.

Bến Việt ghi nhớ về ông Marek Edelman với những tình cảm kính trọng nhất.

Marek Edelman gắn liền với lịch sử cận đại Ba Lan
Sinh ra trong gia đình Do Thái có cha mẹ tích cực hoạt động chính trị, xã hội. Không rõ năm sinh chính xác của ông, có thể là 1919 hoặc 1922. Gia đình ông di cư từ Bạch Nga tới Warszawa. Thời Thế Chiến II (1939 – 1945) ông là một trong những thủ lĩnh của người Do Thái trong trại tập trung getto ở Warszawa do fát-sít Đức rào xây để nhốt người Do Thái. Sống sót sau Khởi Nghĩa Trại Getto năm 1943, khi ông cùng các thủ lĩnh người Do Thái tổ chức cuộc nổi dậy không cân sức đối chọi với quân đội Đức, chống lại chiến dịch „giải pháp cuối cùng” của Đức càn quét đưa người Do Thái từ trại tập trung (getto) tới trại giam để thiêu người (obóz koncentracyjny). Chỉ có chút sự yểm trợ từ Armia Krajowa (tạm dịch: Quân Đội Nước Nhà) của Ba Lan khi đó hoạt động ngầm, những người tham gia Khởi nghĩa biết chắc sẽ thua nhưng chấp nhận chết trong kháng cự. Khởi Nghĩa trại tập trung getto bùng nổ ngày 19 tháng 4 năm 1943, kết thúc gần một tháng sau đó, ngày 16 tháng 5 với hầu hết 60 000 người Do Thái còn lại trong trại getto bị giết trong các đợt hành hình tập thể và các vụ quân Đức chủ ý đánh sập các tòa nhà người Khởi nghĩa Do Thái ẩn náu.
Marek Edelman may mắn sống sót nhưng tiếp tục tham gia Khởi Nghĩa Warszawa một năm sau đó, 1944, hòng chống ách cai trị Đức quốc đồng thời hòng dành lại độc lập đối với nước Nga. Khởi Nghĩa Warszawa cũng thất bại.
Hết phát-sít Đức, Ba Lan lại bị Nga với chủ nghĩa cộng sản đô hộ. Marek Edelman theo học ngành Y chuyên ngành phẫu thuật tim. Từ thập niên 70 thế kỉ trước, ông cộng tác cùng KOR (Komitet Obrony Robotników - Ủy Ban Bảo Vệ Lao Động) và thập niên 80, với Solidarność (Công Đoàn Đoàn Kết). Năm 1988, ông làm chủ tịch Ủy Ban các Dân Tộc Thiểu Số thuộc Komitet Obywatelski (Ủy Ban Công Dân) do Lech Wałęsa tổ chức để sau đó là một trong những nhân vật đàm phán Bàn Tròn đại diện cho phe dân chủ đối thoại với phe cộng sản.
Năm 1998, Tổng thống Ba Lan Aleksander Kwaśniewski trao tặng Huân Chương Đại Bàng Trắng – huân chương cao quý nhất của Ba Lan.
Năm 2007, ông nhận bằng Tiến sĩ honoris causa của Trường Y khoa Łódź.
Năm 2008, Tổng thống Pháp Nicolas Sarkozy trao cho Marek Edelman huân chương danh dự L'Ordre national de la Légion d'honneur

= = = =

© Bến Việt