Khởi nghĩa Vác-xa-va

Bến Việt (01.08.2013) Tin Ba Lan -Ngày mồng 1 tháng 8 là một ngày quan trọng trong lịch sử cận đại của Ba Lan. Đúng vào ngày này năm 1944 lúc 17 giờ đã bùng lên cuộc Khởi nghĩa của người dân Thủ Đô Ba Lan chống ách thống trị của Đức phát xít trong Thế chiến thứ hai. Cuộc Khởi nghĩa Vác-xa-va đã bị thất bại song nó đã đê lại một dấu son chói lọi về tinh thần anh hùng của người dân Thủ đô Vác-xa-va nói riêng cũng như của cả dân tộc Ba Lan nói chung.
Để hiểu biết sâu hơn về cuộc Khởi nghĩa Vác-xa-va chúng ta hãy theo dõi bối cảnh cũng như diễn biến và kết thúc của cuộc Khởi nghĩa này.

flickr:9413298734

Bối cảnh :
Vào mùa thu năm 1943 khi đã rõ ràng là việc giải phóng Ba Lan sẽ do Hồng quân Xô viết chứ không phải do quân đội đồng minh phương Tây thực hiện. Và việc này đã và sẽ mang đến cho Ba Lan một hậu quả chính trị sâu rộng. Việc đầu tiên là Stalin cắt đứt quan hệ ngoại giao với Chính phủ lưu vong Ba Lan, tiếp đó ông ta bác bỏ đường biên giới Ba Lan – Liên xô có trước Thế chiến 2, đồng thời Stalin còn khuyến khích thành lập và ủng hộ các tổ chức chính trị đối lập với Chính phủ hợp pháp Ba Lan (nhưng lưu vong tại Anh quốc). Ba Lan đứng trước tình thế bị mất đất đai và lệ thuộc chính trị vào Liên xô cộng sản.
Trước tình hình đó ngày 20 tháng 11 năm 1943 Tổng chỉ huy Quân đội Quốc gia (Armia Krajowa - AK), tướng Tadeusz Komorowski „Bór” đã ra lệnh mở chiến dịch „Bão tố”. Theo kế hoạch này khi mặt trận phía đông (tức là do Hồng quân Liên xô phản công) tiến gần đến biên giới Ba Lan – Liên xô cũng như tiến gần đến các địa phương Ba Lan thì các đơn vi của Quân đội Quốc gia cũng như các cơ quan dân sự của Nhà nước ngầm Ba Lan ở từng địa phương sẽ nổi dậy tấn công quân Đức, giành chính quyền và chào đón Hồng quân Xô viết với tư cách là chủ nhà chào đón Hồng quân Xô viết, qua đó biểu lộ là vùng đất được giải phóng thuộc về Ba Lan, và Chính phủ Cộng hòa Ba Lan là người kiểm tra các vùng giải phóng đó. Về mặt quân sự chiến dịch ”Bão tố” giành được nhiều thắng lợi, song về mặt chính trị thì bị thất bại lớn. Hồng quân Xô viết thường cùng hợp tác với quân AK để đánh Đức, song khi giải phóng song thì hàng loạt sĩ quan cũng như đại diện chính quyền địa phương của Nhà nước ngầm Ba Lan bị công an nội bộ Liên xô (NKVD) bắt, còn các binh lính AK thì hoặc nhập vào Quân đội Ba Lan tại Liên xô (quân đội của cộng sản) hoặc tù đày. Hồng quân Xô viết đã làm như thế tại các vùng Volyn, Vilníus và Lvov của Ba Lan. Chính phủ các cường quốc phương Tây đã không có phản ứng gì trước các hành động này của Stalin.
Trong tình thế đó, một số sĩ quan của Bộ tư lệnh AK tụ tập quanh các tướng Leopold Okulicki "Cobra" và Tadeusz Pełczyński "Grzegorz" đã vận động làm cuộc khởi nghĩa ở Vác-xa-va, mặc dù trước đó, trong tháng 3 năm 1944 tướng Tadeusz Komorowski đã loại bỏ Vác-xa-va khỏi chiến dịch „Bão tố”.

Quyết định và diễn biến :
Mùa hè năm 1944 mặt trận phía đông đã tiến gần tới Vác-xa-va, ngày 21 tháng 7 năm 1944 trong cuộc hội họp giữa Tổng chỉ huy AK - tướng Komorowski và các tướng Pełczyński, tướng Okulicki, Tổng chỉ huy đã chấp thuận sơ bộ cho cuộc khởi nghĩa ở Thủ đô với điều kiện là ngày khởi nghĩa sẽ được xác định sau, tùy thuộc vào tình hình trên mặt trận. Kế hoạch này cũng được Đại diện Chính phủ Cộng hòa Ba Lan trong nước – ông Jan Stanisław Jankowski chấp nhận, các thành viên Ủy ban chính của Hội đồng Thống nhất Dân tộc cũng tán thành với quyết định đó. Ý nghĩa của cuộc khởi nghĩa là „Vác-xa-va đại diện cho cả nước, khi mà giải phóng được Vác-xa-va trước khi Hồng quân Xô viết tiến vào thì Liên bang Xô viết sẽ đứng trước quyết định : hoặc là công nhận chính quyền Ba Lan, hoặc là dùng vũ trang dập tan chính quyền này trước con mắt của cả thế giới.”
Sáng 31 tháng 7, mặc dù tiếng đại bác từ mặt trận phía đông đã nghe rõ từ gần 2 ngày nay song trong cuộc họp bàn chưa có quyết định cho khởi nghĩa mà chỉ có quyết định „chuẩn bị chiến đấu”. Buổi chiều tại cuộc họp lúc 17 giờ, đại tá „Monter” thông báo cho mọi người là Hồng quân đã giải phóng được một số vùng quanh Vác-xa-va và xe tăng của Hồng quân đã xuất hiện tại quận Praga thuộc Thủ đô Vác-xa-va. Tổng chỉ huy AK đã thuyết phục Đại diện Chính phủ cho quyết định khởi nghĩa. Cuộc khởi nghĩa sẽ bắt đầu lúc 17 giờ, ngày hôm sau, tức là ngày mồng 1 tháng 8. Quyết định khởi nghĩa được ban hành đến tất cả các lực lượng quân sự và dân sự.. Quyết định này không có thỏa thuận trước với Liên bang Xô viết và các nước đồng minh phương Tây.
Theo kế hoạch, các đơn vị quân đội AK sẽ tấn công chiếm Vác -xa-va từ mồng 1 đến mồng 4 tháng 8, và từ mồng 5 tháng 8 đến mồng 2 tháng 10 sẽ cố bảo vệ những nơi đã chiếm được. 17 giờ ngày mồng 1 tháng 8 năm 1944, các đơn vị Quân đội Quốc gia (AK) đồng loạt tấn công các vị trí của quân phát xít tại tất cả các quận của Thủ đô. Vì Ban chỉ huy AK ra quyết định rút ngắn thời gian huy động quân lực xuống còn 12 tiếng đồng hồ nên rất nhiều binh sĩ không kịp về nơi tập trung, đồng thời chỉ khoảng 40% vũ khí (không có vũ khí hạng nặng) được tiếp tế đến các đơn vị trực tiếp chiến đấu. Kết quả là trong ngày mồng 1 chỉ có khoảng chưa tới 3500 binh sĩ AK có vũ khí (và hơn chục nghìn quân nổi dậy tay không) tham gia chiến đấu. Vì vậy trong ngày đầu quân khởi nghĩa chỉ chiếm được một số điểm không quan trọng lắm về mặt quân sự như nhà máy điện Powisle, các kho lương thức, kho trang phục quân đội, tòa án, tòa thị chính, nhà tù…Họ không chiếm được sân bay Okecie, không chiếm được chiếc cầu hoặc nhà ga nào. Các cuộc tấn công vào trụ sở Gestapo, trụ sở của thống đốc Fícher cũng như trụ sở của tướng Stahel…dều không thành công. Trong ngày này quân khởi nghĩa bị thiệt hại khá nặng nề (khoảng 2000 người bị chết hoặc bị thương, vũ khí bị thiệt hại nhiều), phía phát xít Đức bị thiệt hại khoảng 500 người (bị giết, bị thương hoặc bị bắt). Sau cuộc tấn công không thành một số đơn vị AK đã phải rút lui vảo rừng. Quân khởi nghĩa đã chiếm được một số nơi tại quận Śródmieście, quận Wola, Ochota…Dân thủ đô tại một số quận được giải phóng đã phấn khởi chào đón và hăng hái giúp đỡ quân đội xây dựng mạng lưới chướng ngại vật dày đặc chống quân Đức.
Trong 2 ngày tiếp theo quân khởi nghĩa đã đánh thắng một vài trận và mở rộng lãnh thổ của mình. Họ chiếm được Nhà Ngân hàng Ba Lan, Nhà in tiền bạc và chứng khoán, giải phóng được 350 người dân Do Thái tại trại giam KL Warschau…

Song song với việc chiến đấu chống quân Đức, các hoạt động dân sự của người dân Thủ đô tại các nơi được giải phóng đã đựợc thực hiện. Trong những ngày khởi nghĩa (63 ngày), tại Thủ đô Vác-xa-va đã hình thành và hoạt động một Nước Ba Lan tự do và dân chủ với các chính quyền hợp pháp, với quân đội và tất cả những thuộc tính của một đất nước độc lập. Hội đồng Thống nhất Dân tộc – cơ quan tối cao của Nhà nước ngầm Ba Lan đã ra mắt chính thức, Đại diện Chính phủ Cộng hòa Ba Lan trong nước và Hội đồng Bộ trưởng cũng được trình diện. Hai Bộ luật được phát hành tạo cơ sở pháp lý cho các cơ quan nhà nước và đất nước tự do sau chiến tranh. Tòa án cũng như cảnh sát Ba Lan được thành lập. Các đảng phái chính trị hoạt động và phát hành tài liệu của họ. Trong tất cả các quận đều được thành lập Chính quyền Khởi nghĩa. Tổ chức Thiếu niên đã thành lập Bưu điện Thiếu niên phục vụ cho nhu cầu Thủ đô, và đến cuối tháng 8 năm 1944 người dân đã gửi qua Bưu điện này 116 317 bức thư. 134 từ báo được ra đời không chỉ tường thuật các trận đánh mà còn đăng các tài liệu, thời sự, văn hóa, các bài thơ và bài hát. Đài phát thanh „Tia sét” cũng được ra đời. Đời sống văn hóa của người dân Thủ đô trong thời gian khởi nghĩa cũng rất phong phú, các phòng chiếu phim, nhà hát…dều hoạt động. Người dân Thủ đô đã thực sự sống trong một đất nước độc lập, tự do.

Hitler khi biết tin về cuộc khởi nghĩa đã định huy động tất cả máy bay thả bom rải thảm xuống Thủ đô Ba Lan hòng san phẳng Vác-xa-va và dập tắt ngọn lửa chiến đấu của quân khởi nghĩa, song điều này không thể thực hiện được, vì các cơ quan dân sự, quân sự cũng như công an của Đức đang mắc kẹt trong thành phố mà không di chuyển được. Thay vào đó tướng SS Heinrich Himmler và Tư lệnh tối cao Lục quân, tướng Heinz Guderian được cử đi cứu trợ cho quân Đức tại Vác-xa-va. Được sự hỗ trợ của không quân, pháo binh và xe tăng quân đội Đức bắt đầu phản công ngày càng ác liệt. Quân khởi nghĩa mặc dù chiến đấu rát dũng cảm, mưu trí song vì thiếu vũ khí đạn dược, trước sự thờ ơ của Hồng quân Xô viết phía đông dòng sông Visla nên đã dần dần bị thua trận. Hai quận Wola và Ochota bị Đức phát xít chiêm lại nhanh nhất. Tại cuộc chiên bảo vệ quận Wola quuân của lực lượng Kedyw bị thiệt hại mất 1/3 số quân. Quận Ochota chỉ có 300 quân AK bảo vệ, song đã kìm được bước tiến của quân Đức hơn một tuần.
Trận chiến giành quận Stare Miasto bắt đầu từ ngày mông 7, là một trong những trận ác liệt nhất của cuộc khởi nghĩa. Hai bên đã giành giật từng ngôi nhà, ngõ hẻm, cũng như chướng ngại vật. Quân đội Đức được trang bị hiện đại, đầy đủ, có sự phối hợp của không quân và pháo binh song qua thời gian dài không phá vỡ được phòng vệ của Ba Lan. Trong tình huống thiếu thốn đủ thứ, từ lương thực, y dược đến đạn dược, không mong đợi được sự giúp đỡ từ bên ngoài, từ đồng minh phương Tây cũng như từ Hồng quân xô viết, ngày mồng 1 đến sáng mồng 2 tháng 9 qua hệ thống cống rãnh hơn 4500 quân AK đã rút sang Śródmieście, và 800 quân khởi nghĩa rút sang Zoliborz. Còn lại trong quận khoảng 2500 quân khởi nghĩa bị thương nặng, 35 nghì dân thường (trong đó có khoảng 5000 người bị thương). Sau khi chiếm được quận này Đức phát xít đã giết hết những người bị thương và đuổi số dân còn lại ra khỏi thành phố.
Ngày 27 tháng 9 quân bảo vệ quận Mokotow đã phải hạ súng. Tiếp theo ngày 29 tháng 9 quận Zoliborz cũng rơi vào tay quân Đức.

Khởi nghĩa kết thúc :
Trong tay quân khởi nghĩa lúc này chỉ còn quận Śródmieście, Tổng chỉ huy AK, tướng Komorowski xác định là tiếp tục chiến đấu sẽ không mang lại một ý nghĩa quân sự hay chính trị nào cả, chính vì vậy mặc dù sự phản đối của đại tá „Monter”, ngày 28 tháng 9 ông đã quyết định đàm phán với Đức để đầu hàng. Trong đêm mồng 2 rạng ngày mồng 3 tháng 9 năm 1944 tại Ozarow quân khởi nghĩa đã ký đơn đầu hàng, phía Đức đông ý công nhận quyền lợi của các binh sĩ AK và không sử dụng trách nhiệm tập thể đối với dân thường. Tướng Tadeusz „Bor” Komorowski và 5 tướng lĩnh khác cùng 15000 binh sĩ AK bị làm tù binh. Khoảng 3500 quân khởi nghĩa cùng tướng Leopold Okulicki „Niedźwiadek” và Đại diện Chính phủ Cộng hòa Ba Lan trong nước, ông Jan Stanisław Jankowski cũng như Chủ tịch Hội đồng thống nhất Dân tộc và các thành viên Hội đồng Bộ trưởng đã theo dân thường rời bỏ Thủ đô.

Bến Việt theo các tài liệu Ba Lan

Hàng năm lễ kỷ niệm ngày Khởi nghĩa Vác-xa-va đều được tổ chức long trọng, năm nay Bến Việt nhận được quá muộn trương trình tổ chức kỷ niệm song các bạn vẫn có thể tham gia được cùng dân Thủ đô trong các trương trình dưới đây :

2 tháng 8 (thứ Sáu)
20.00 giờ – „Kamienne niebo zamiast gwiazd – Bầu trời đá thay vì các ngôi sao” - biểu diễn sân khấu của đạo diễn Krzysztof Garbaczewski
Phòng dưới Liberator, Bảo tàng Khởi nghĩa Vác-xa-va, vé mua tại phòng bán vé của viện Bảo tàng (chi tiết : www.1944.pl)

3 tháng 8 (thứ Bảy)
15.00 giờ – „Twoja klisza z Powstania – Tấm ảnh của bạn về cuộc Khởi nghĩa ” – trò chơi bằng ảnh thành phố. Tham dự sau khi đăng ký trên trang www.klisza.1944.pl . Xem miễn phí.

17.00 giờ – Masa Powstańcza 2013 – Lực lượng khởi nghĩa năm 2013; đi xe đạp trên đường phố Thủ đô theo tuyến đường vượt sông Visla và đường tuần tra đêm.
Xuất phát từ Bảo tàng Khởi nghĩa Vác-xa-va, tham gia sau khi đăng ký trên mạng: www.1944.pl/rejestracja

20.00 giờ – „Kamienne niebo zamiast gwiazd - Bầu trời đá thay vì các ngôi sao” - biểu diễn sân khấu của đạo diễn Krzysztof Garbaczewski.
Phòng dưới Liberator, Bảo tàng Khởi nghĩa Vác-xa-va, vé mua tại phòng bán vé của viện Bảo tàng (chi tiết : www.1944.pl)

4 tháng 8 (Chủ Nhật)
Từ 12.00 g. đến 15.00 g. Rodzinne spotkanie edukacyjne – Cuộc gặp gia đình về giáo dục – „Chúng ta tìm các anh hùng” - vào tự do, tại Công viên Tự do bên cạnh Bảo tàng Khởi nghĩa Vác-xa-va

18.00 giờ– Thánh lễ dành cho dân Thủ đô và Hướng đạo viên
Địa chỉ : Công viên Tự Do, Bảo tàng Khởi nghĩa Vác-xa-va

20.00 giờ - „Kamienne niebo zamiast gwiazd - Bầu trời đá thay vì các ngôi sao” - biểu diễn sân khấu của đạo diễn Krzysztof Garbaczewski.
Phòng dưới Liberator, Bảo tàng Khởi nghĩa Vác-xa-va, vé mua tại phòng bán vé của viện Bảo tàng (chi tiết : www.1944.pl)

5 tháng 8 (thứ Hai)
18.00 giờ– Tưởng niệm dân thường quận Wola tại Tượng Ghi Nhớ 50 Nghìn Dân Quận Wola Bị Tàn Sát Bởi Phát xít Đức Trong Cuộc Khởi Nghĩa Vác-xa-va năm 1944
Bãi Tưởng niệm tại nghã 3 của phố Leszno và al. Solidarności

20.00 giờ - „Kamienne niebo zamiast gwiazd - Bầu trời đá thay vì các ngôi sao” - biểu diễn sân khấu của đạo diễn Krzysztof Garbaczewski.
Phòng dưới Liberator, Bảo tàng Khởi nghĩa Vác-xa-va, vé mua tại phòng bán vé của viện Bảo tàng (chi tiết : www.1944.pl)

6 tháng 8 (thứ Ba)
12.00 giờ – ra mắt tượng đài kỷ niệm các nhà làm phim của Ban tuyên phim BiP Bộ tư lệnh AK, những người đã làm phim thời sự về cuộc Khởi nghĩa Vác-xa-va – „Warszawa Walczy – Vác-xa-va Chiến đấu”
– Công viên Tự Do cạnh Viện Bảo tàng.

2 tháng 10 (thứ Bảy)
18.00 giờ – Tắt lửa trên Núi Khởi nghĩa Vác-xa-va – kết thúc kỷ niệm 69 năm ngày Khởi nghĩa Vác-xa-va
phố Bartycka

Từ 22 tháng 7 đến 4 tháng 8, từ 10 giờ đến 18 giờ tại Bảo tàng Khởi nghĩa Vác=xa-va sẽ đi vào hoạt động TRUNG TÂM tHÔNG TIN KỶ NIỆM 69 NĂM NGÀY BÙNG NỔ KHỞI NGHĨ VÁC-XA-VA điện thoại :22 539 79 97; 22 539 79 98; 22 539 79 36

Từ 27 tháng 7 đến 5 tháng 8 năm 2013, các tình nguyện viên sẽ tiến hành gây quỹ công cộng để xây dựng, tu sửa các ngôi mộ của quân Khởi nghĩa và những đài tưởng niệm Khởi nghĩa Vác-xa-va 1944.

O ile nie zaznaczono inaczej, treść tej strony objęta jest licencją Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 License