Warszawa thân yêu- Làng toàn cầu (phần 5)

Lê Thanh Hải (28.08.2011) Văn hóa - Hai mươi năm sau tôi ngồi đây viết những dòng tản văn, hi vọng sẽ san sẻ tình yêu Warszawa của mình với bạn đọc, giới thiệu phần nào một đất nước Ba Lan bằng tiếng Việt để người Việt ở mọi nơi, nhất là các bạn trẻ đang ở các nước EU, sang đây làm quen với mảnh đất này.

đọc thêm:
Giới thiệu Warszawa sau 20 năm yêu
Phần 1 - Lời tựa và Những chuyến bay sáng
Phần 2 - Những chuyến xe đêm
Phần 3 - Sękacz, chleb và flaki
Phần 4 - Chở củi về rừng

6041150182


Ảnh OnTheNet Một trong các ảnh sách du kí

Hôm nay Ba Lan không còn là nước nghèo ở châu Âu. Mức sống của người dân đã
khá hơn trước. Người lái xe taxi chở tôi ra sân bay mới vào nghề được vài năm, sau
ngày văn phòng của ông bị đóng cửa. Hóa ra ông từng làm tài xế cho Chương trình
phát triển Ba Lan, ngưng hoạt động khi Ba Lan được công nhận là đã hết nghèo. Mà
thực vậy, tiền khách sạn, quán ăn, taxi và ngay cả vé xe buýt cũng bắt đầu khiến một
gã công chức hưởng lương Anh quốc như tôi phải tính toán, cân nhắc, đặc biệt khi
tiền bảng mất giá thảm hại. Người giàu cũng có nỗi buồn riêng để khóc, và thế giới
phẳng cũng kéo theo những vấn đề khác.

Không phải tự nhiên mà ngân hàng HSBC (37) đưa ra khẩu hiệu phát triển của mình là
global local bank - tức là ngân hàng toàn cầu nhưng rất địa phương. Ngành xã hội
học Ba Lan cũng nhìn thấy vấn đề trong các khu vực mới hình thành gọi là glocal (38),
tức là nối giữa chữ global - toàn cầu với chữ local - địa phương. Trong đó thời gian
và không gian bị co giãn, chồng chéo đến nỗi khó mà có thể dùng khái niệm nào khác
để diễn tả, đặc biệt trong tiếng Việt. Về miền quê Ba Lan, bạn có thể thấy người ta
càng lúc càng nặng địa phương tính và đồng thời cũng lại vô cùng toàn cầu. Càng hội
nhập với thế giới bao nhiêu thì bản sắc địa phương vùng miền của họ lại càng mạnh
thêm bấy nhiêu. Đó là những lời kết luận tôi thường nghe khi dự thuyết trình của các
đồng nghiệp các ngành xã hội và nhân văn ở Ba Lan. Một thế giới mới - không gian
mới, kết cấu xã hội mới - đang hình thành ở châu Âu và họ nhanh chóng tự trang bị
kiến thức mới để vươn lên chiếm đỉnh cao khoa học trong thị trường châu Âu. Có
lẽ không phải tự nhiên mà một giáo sư Ba Lan - cựu thủ tướng Jerzy Buzek (39) - mới
được bầu vào làm chủ tịch quốc hội châu Âu. Mà nếu kể ra thì trong danh sách các
lãnh đạo hàng đầu Ba Lan đa phần đều là giáo sư tiến sĩ từng giảng dạy ở trường đại
học hoặc giới trí thức như nhà báo.

Chương này viết đến đây thì có bao nhiêu là công việc dồn về khiến tôi phải bỏ dở cái
sự viết lách cho đến lúc lại ngồi trên máy bay. Đi Berlin giới thiệu sách và gặp nhiều
người Ba Lan trên chuyến bay ngược từ Schonefeld về Gatwick. Với những người
Ba Lan sống ở phía Tây thì lái xe hay đi tàu lửa sang thủ đô của nước Đức để đi máy
bay sẽ tiện lợi và gần hơn là về thủ đô Warszawa của họ rất nhiều. Biên giới giữa
các nước Schengen được mở cửa khiến trung tâm quốc gia thay đổi tầm ảnh hưởng
và mỗ́i người dân đều ít nhiều thay đổi trục tọa độ của mình về thế giới. Ngồi trên
SBahn, nhìn thấy chuyến xe lửa Berlin-Warszawa-Express đậu ngay bên cạnh, bỗng
như có dòng điện giật tôi đứng dậy, bước xuống sân ga đứng tần ngần. Đôi chân cứ
dẫn chủ của nó rảo bước ra cửa sau nhà ga lớn nhất châu Âu Berlin Hauptbahnhof,
chỗ ngày xưa hay theo mấy người bạn Ba Lan buôn thuốc lá Malboro, mắt luôn cảnh
giác, chân luôn sẵn sàng chạy cảnh sát. Chả khác gì thời ngăn sông cấm chợ ở Việt
Nam, buôn bán lặt vặt vài món hàng là đủ nuôi sống cả một gia đình người Ba Lan,
con cái học hành đến nơi đến chốn. Sau này có dịp dự bài giảng của giáo sư Leszek
Balcerowicz (40), tác giả của chính sách cải tổ sốc để đưa Ba Lan nhanh chóng bước ra
khỏi cảnh trì trệ, ông nói trong quá trình phác thảo kế hoạch có nghiên cứu mô hình
và hệ quả của thanh đổi tại Việt Nam sau chính sách Giá-Lương-Tiền của tổng bí thư
Nguyễn Văn Linh (1915-1998).

Nay biên giới EU hầu như đã tháo bỏ hoàn toàn, và người Việt từ các nước cộng lại
đã thành một sắc dân lớn. Ngồi ăn miếng xúc xích cà ri nổi tiếng của Berlin đương
đại do một kiosk Việt Nam bán đằng sau ga Berlin Hauptbahnhof, tôi bỗng nhớ
Warszawa da diết, và chợt nhận ra mình đã yêu Warszawa từ lâu lắm rồi, đã sống
trong mối tình (41) của chàng Wars cùng nàng Sawa được 20 năm rồi. Ngày đầu tiên
đến Warszawa, con đường mang tên vị vua Stefan Batory (42) (1533-1586) nằm lạc lõng
sau đống gạch đá của công trường xây dựng tàu điện ngầm theo kiểu Liên Xô. Mười
năm sau sau đó nó đã là con phố tấp nập với chợ máy tính và máy ảnh, và mặt tiền
những ngôi nhà được trang trí theo nét Đức - Pháp. Hai mươi năm sau đó nữa có
một cư dân của nó ngồi ở trung tâm mới của châu Âu, chỉ cách nó một trạm xe lửa
tốc hành là về đến Warszawa Centralna, thêm vài bến tramwaj nữa, hay tự tản bộ về
nhà qua khu phố đèn đỏ cạnh khách sạn Marriot, qua ký túc xá trường Y, tổng cục
thống kê, thư viện quốc gia nằm giữa công viên Pole Mokotowskie, chéo qua mấy cái
sân tennis là về tới nhà, ghé quán xúc xích đầu đường mua mỗi thứ vài deco (43) ăn cho
đã thèm, uống một bụng nước ngầm ngay cạnh bộ tổng tham mưu quân đội Ba Lan,
là thỏa nỗi nhớ.

Nhớ ngày đầu tiên đến Warszawa trong vai một khách du lịch, tôi ngó nghiêng thành
cổ, rảo bước Wilanów, chụp ảnh công viên Ladzienki và hăm hở đi thang máy lên
tầng cao nhất của lâu đài văn hóa và khoa học cho biết với người ta. Hai mươi năm
sau tôi ngồi đây viết những dòng tản văn, hi vọng sẽ san sẻ tình yêu Warszawa của
mình với bạn đọc, giới thiệu phần nào một đất nước Ba Lan bằng tiếng Việt để người
Việt ở mọi nơi, nhất là các bạn trẻ đang ở các nước EU, sang đây làm quen với mảnh
đất này. Người Việt ở Ba Lan (trang web, địa chỉ và điện thoại lên lạc đến một số cơ
sở nổi bật được giới thiệu trong phần cuối của sách) cũng có các trung tâm thương
mại tập trung như các nước đông Âu khác, cũng có hệ thống nhà hàng nổi tiếng ở khu
trung tâm và quán ăn nhanh như các nước tây Âu, có nhiều hoạt động văn hóa xã hội
mà giới trí thức Việt Nam ở Mỹ hay Úc đều biết, có các hoạt động tương trợ đồng
hương lan tỏa sang tận Malaysia, và tất nhiên không thể thiếu những đợt cứu trợ từ
thiện nhiều vô kể cho Việt Nam. Ba Lan trung hòa được tất cả các quan điểm đối lập
và biết tìm ra chỗ đứng trong cuộc đối đầu giữa các cường quốc. Ba Lan biết sống
với quá khứ và hướng tới tương lai. Đó cũng là những điều mà chắc chắn nhiều trí
thức đã được đào tạo ở Ba Lan, như tôi, học được.

Lực lượng trí thức chính là những người đã làm nên dân tộc Ba Lan, và có lẽ Ba Lan
cũng là mảnh đất sản sinh ra con người trí thức. Họ không xu nịnh lãnh đạo hay kẻ
thống trị, không bán rẻ kiến thức và cũng không ngại lao động chân tay, bươn chải
mua bán để nuôi bản thân và gia đình khi không thể sống được bằng lao động trí óc.
Khi tổ quốc cần họ sẵn sàng hi sinh. Khi người trí thức khác cần họ sẵn sàng giúp đỡ.
Lịch sử phải được gìn giữ và phát biểu với thế giới, kể cả khi phải trả bằng cái giá mà
tổng thống Lech Kaczynski (44) (1949-2010) cùng phái đoàn cả trăm người trên chuyến
bay định mệnh, không với được đến được đường băng, lao xuống rừng Smolensk,
nơi họ đến để cái chết của hàng chục ngàn sĩ quan Ba Lan dưới tay Hồng quân Liên
Xô được chính thức công nhận. Suốt 70 năm qua những người trí thức Ba Lan tiếp
nối nhau bền bỉ lên tiếng, cho đến ngày nước Nga phải công nhận sự thật. Với tôi, cái
chết của tổng thống Kaczynski là sự hi sinh cao cả nhất cho sự thật (45), không chỉ của
dân tộc Ba Lan, mà là của cả nhân loại. Tôi không phải là công dân của ông, nhưng là
cư dân của Warszawa, thành phố thủ đô ông từng làm thị trưởng. Quyển sách này sẽ
là một nén nhang để thắp trong ngày giỗ đầu của ông.

Tôi cũng đã thắp nhang cho rất nhiều người Việt vĩnh viễn nằm lại ở Ba Lan. Ngày
1 tháng Mười Một hàng năm là lễ thánh cho người chết. Cả nước nghỉ lễ để đi viếng
nghĩa trang, đốt nến cho người thân, tu sửa mộ trước mùa đông băng giá. Lửa cháy
lung linh trong mưa phùn, gió lạnh và những chiếc lá vàng cuối cùng rơi trút. Khi còn
học tiếng ở Lódz46, đám sinh viên bọn tôi đã được cô giáo Barbara Mahejko vẽ sẵn
sơ đồ chỉ đường vào nghĩa trang và cho nhang để thắp cho những sinh viên Việt Nam
mãi mãi nằm lại ở đó. Nghe các thế hệ cha anh kể lại có người chết vì xuất huyết
sau trận banh, ra đi để lại cả một tương lai phơi phới và bao niềm hi vọng của đất
nước. Các ngôi mộ người Việt ở Warszawa thường được rất nhiều đoàn đến viếng:
sứ quán, cộng đồng, các nhóm bạn cũ, những người đồng hương. Ngày nay người
chết có thể hỏa táng và chuyển bình tro về Việt Nam, nhưng thời chiến tranh họ chỉ
có cách nằm lại nơi xứ người.

Ngồi viết những dòng này, tôi bỗng muốn một lần nữa thăm lại tất cả những nơi
mình vừa kể. Biết hết rồi, chắc không còn gì để xem, nhưng vẫn muốn gần, vẫn thèm
ôm lấy như người yêu từ mối tình đầu tuyệt đẹp. Hai mươi năm là một cuộc tình dài
lâu. Sắp đến lúc tôi phải tạm chia tay Warszawa để theo chân những vị tiền nhân đi
chinh phục các miền đất mới. Nhưng tôi biết sẽ vẫn mãi cháy bỏng tình yêu Ba Lan
và chỉ cần bạn khẽ gọi thôi, là tôi sẽ bay ngay về Warszawa để đưa bạn đi xem danh
thắng, kể bạn nghe những câu chuyện lịch sử, và mời bạn thưởng thức những món
ăn Ba Lan, thưởng ngoạn những chương trình văn hóa dân tộc đặc sắc, và gặp những
người Việt đã sống ở đây còn lâu hơn tôi, biết và yêu đất nước này còn nhiều hơn tôi
nữa.

Mời bạn, một lần, hãy đến thăm Ba Lan.

London - Paris - Brusselles - Berlin - Warszawa, dưới mặt đất và trên độ cao
11.000m, 2009-2010.


Chú thích:
(37) Tên đầy đủ là Ngân hàng Hồng Kông – Thượng Hải, The Hongkong and Shanghai Banking
Corporation, được doanh nhân người Anh Sir Thomas Sutherland (1834-1922)mở ra ở hai thành phố
lớn ở Đông Á đó vào năm 1865. Ngay ngân hàng tiếp tục là cơ sở tài chính lớn nhất Hồng Kông, tiếp
tục mở rộng ở Trung Quốc lục địa, cũng như văn phòng ở các thành phố lớn của Việt Nam. Tập đoàn
HSBC Holdings plc đăng ký ở London vào năm 1991 và được tạp chí Forbes xếp hạng lớn thứ 8 thế
giới trong năm 2010, với khoảng 8.000 chi nhánh ở 87 quốc gia với khoảng 100 triệu khách hàng và
vốn chia ra khoảng một nửa ở châu Âu, một phần tư ở Mỹ và một phần tư còn lại ở châu Á.
(38) Triết gia hậu hiện đại Zygmunt Bauman là một trong số những người phát triển khái niệm này trong
tiếng Anh, mà trước đó từng lưu chuyển trong giới doanh nghiệp ở Nhật dochakuka.
(39) Thủ tướng Ba Lan từ 1997-2001. Giáo sư ngành công nghệ hóa chất các trường đại học ở
Czestochowa và Opole, thành viên của Viện hàn lâm khoa học Ba Lan.
(40) Ông làm phó thủ tướng kiêm bộ trưởng tài chính Ba Lan trong chính phủ phi cộng sản đầu tiên ở Ba
Lan từ 1978-1991, và 1997-2000, giữ chức thống đốc ngân hàng từ 2001-2007. Ông học thạc sĩ ở ĐH
St John ở New York năm 1974 và về nước bảo vệ tiến sĩ ở đại học kinh tế quốc dân Warszawa năm
1975. Điểm trọng yếu của chính sách tiền tệ gây sốc rộng khắp trong xã hội Ba Lan thời bấy giờ là thả
nổi tỉ giá khiến đồng zloty bị siêu lạm phát, nhưng sau đó đã nhanh chóng phục hồi nhờ chỉ số phát
triển cao và các chương trình tư nhân hóa thành công.
(41) Truyền thuyết kể rằng ngày xưa trên bờ sông Wisla vùng Mazowsze có đôi vợ chồng người đánh
cá mà chồng tên là Wars còn vợ tên là Sawa. Hai cửa hàng mua sắm lớn nhất thời cộng sản, nằm cạnh
nhau ngay trung tâm thành phố mang hai tên này. Tuy nhiên, giới ngôn ngữ cho rằng đó là biến thể
phát âm của Warszewa, tức vùng đất của hoàng gia Warsz. Thành phố cũng có thần hộ mệnh là nàng
tiên cá tay khiên tay kiếm Syrenka.
(42) Xuất thân từ dòng họ quí tộc Hung nổi tiếng Báthory, ông được bầu lên làm vua Ba Lan năm 1576-
1586. Tên ông cũng được đặt cho quĩ tài trợ khoa học nổi tiếng của Ba Lan.
(43) Đơn vị đo thường dùng khi mua thịt của người Ba Lan, 1 deco = 10gram, 10 deco = 100gram.
Ông sinh ở Warszawa trong gia đình trí thức, tốt nghiệp ngành luật tại đại học Wasrzawa và lãnh
bằng tiến sĩ năm 1980 tại đại học Gdansk, sau đó tiến sĩ khoa học năm 1990 và làm giáo sư tại đại học
này. Tham gia cố vấn cho lãnh đạo công đoàn đoàn kết Lech Walesa và thắng cử thượng viện năm
1989, phụ trách an ninh trong nội các năm 1990-1992, sang phụ trách thanh tra nhà nước 1992-1995,
bộ trưởng tư pháp và công tố viện 2000-2001, thị trưởng Warszawa 2002-2005 trước khi thắng cử lên
làm tổng thống Ba Lan cho đến ngày chết trên chuyến chuyên cơ Tu-154 định mệnh ngày 10 tháng Tư
năm 2010 sang tưởng niệm vụ thảm sát Katyn năm 1940. Một số ý kiến phê phán cho rằng ông đã gây
áp lực buộc người phi công quân đội trên chiếc chuyên cơ phải đáp trong điều kiện thời tiết không
cho phép, gây ra cái chết oan uổng cho nhiều người khác.
(44) Cái chết của tổng thống Kaczynski là sự hi sinh cao cả nhất cho sự thật, không chỉ của
dân tộc Ba Lan, mà là của cả nhân loại. Tôi không phải là công dân của ông, nhưng là
cư dân của Warszawa, thành phố thủ đô ông từng làm thị trưởng. Quyển sách này sẽ
là một nén nhang để thắp trong ngày giỗ đầu của ông.
(45) Mặc dù trong câu đã có chữ “với tôi”, tức là cảm nhận của riêng tôi, nhưng nhiều vị người Việt
sống ở Ba Lan vẫn đòi tôi phải thay đổi, vì họ cho rằng, và trích dẫn một số báo Ba Lan nói rằng
quyết định của tổng thống Kaczynski vẫn đòi hạ cánh trong điều kiện thời tiết xấu là “ngu xuẩn”,
làm chết theo tất cả những người vô tội khác trên chuyến bay. Với tôi, tất cả những hành khách trên
chuyến bay đó đều là anh hung của Ba Lan như những anh hùng đã chết bên dướI khu rừng 70 năm
trước đó, và cái chết của tổng thống Kaczynski là sự hi sinh cao cả nhất cho sự thật.
46 Thành phố trước đây mạnh về công nghiệp dệt may, nằm cách Warszawa gần hai tiếng đi xe lửa.
Đại học tổng hợp Lodz có riêng một trung tâm dạy tiếng Ba Lan cho người nước ngoài – Centrum
Jezyka Polskiego dla Cudzoziemców – mà sinh viên thường được đưa về đây học một năm trước khi
chuyển về các trường đại học khác. Nay cộng đồng người Việt ở Lodz có trung tâm thương mại Ptak ở
địa chỉ 35 ul. Rzemieslnicza, 95-030 Rzgów.

Lê Thanh Hải

Lê Thanh Hải, sinh ngày 9/12/1971 tại Hà Nội, du học sinh tại Ba Lan, hiện sống và làm việc tại London. Thạc sĩ Tự động học, Quản trị kinh doanh và Nhân học. Lê Thanh Hải còn là tác giả các cuốn: Tiểu thuyết Cơn mơ trong tuyết, sách khoa học Khảo cổ bình dân Nam Bộ (đồng tác giả với tiến sĩ Nguyễn Thị Hậu) và sách du ký đầu tiên ở Việt Nam "Warszawa thân yêu". Lê Thanh Hải là sáng lập và biên tập viên tờ "Tia Sáng" năm 1995 tiền thân của "Phương Đông" những năm 1996 - 2002, vốn là cơ quan truyền thông độc lập đầu tiên của người Việt tại Ba Lan.

Trên đây là toàn bộ nội dung cuốn sách sắp tái bản lần 2 "Warszawa thân yêu" của Lê Thanh Hải.

O ile nie zaznaczono inaczej, treść tej strony objęta jest licencją Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 License